Çay Koyayım, İçilir
Haberi Dinle
Kadın Sesi

Bir dönem internette çok dolaşan bir şaka vardı. Üstte ciddi bir fotoğraf ve bir alıntı: “Her arz kendi talebini yaratır. Keynes.” Altında ise bir ev hanımı: “Çay koyayım, içilir.” Gülüyoruz, çünkü ikisi aynı şeyi söylüyor. Biri kalın kitaplarda, diğeri mutfak kapısında. Ama şakanın kendisinde küçük bir sorun var: O cümle Keynes’e ait değil.

Şakanın İçindeki Şaka

“Her arz kendi talebini yaratır” fikri, 1800'lerin başında Fransız iktisatçı Jean-Baptiste Say’e dayanır ve bugün “Say Yasası” diye bilinir. Keynes ise 1936'da yazdığı meşhur kitabında bu fikri o tek cümleyle özetledi. Savunmak için değil, çürütmek için. Yani mem, bir teoriyi en büyük eleştirmeninin ağzına koymuş durumda. Biraz kebapçının duvarına vejetaryen bir şairin sözünü asmak gibi. Ama bu karışıklık tesadüf değil. Çünkü o cümle, kimin ağzından çıktığı fark etmeksizin, insana çok doğru geliyor. Hele bir şey üretmeye karar vermiş birine.

Say’in fikri aslında sanıldığından daha incelikliydi. Ona göre insanlar bir şey ürettiklerinde, o ürünün karşılığında başka bir şey almak isterler. Terzi ceket diker, ekmek almak için satar. Fırıncı ekmek yapar, ceket almak için satar. Para bu alışverişin sadece aracıdır. Bu bakışla, bir ekonomide her şeyin aynı anda fazla üretilmesi mümkün değildir. Biri bir şey üretiyorsa, bir başka şeye talep de yaratmış olur. Çay koyan, aslında karşılığında sohbet bekliyordur. Kağıt üzerinde kusursuz bir döngü.

Keynes’in kitabı, dünyanın en büyük ekonomik krizlerinden birinin ortasında yazıldı. Fabrikalar üretebiliyordu, işçiler çalışmaya hazırdı, ama raflardaki mallar satılmıyordu. Keynes’in cevabı basitti: İnsanlar kazandıklarını her zaman harcamaz. Korktuklarında biriktirirler. Ve biriktirilen para kimsenin çayını içmez. Yani çay koymak, içileceğini garanti etmez. Misafir tok gelmiş olabilir, gece geç olmuş olabilir, herkes uyku derdinde olabilir. Talep yoksa demlik soğur.

Startup Dünyasının En Sevdiği Yasa

Say’in yasası iktisat kitaplarında çoktan tartışmaya açıldı. Ama girişimcilik dünyasında hâlâ en çok inanılan yasalardan biri olabilir. Adı farklı konuluyor sadece. “Ürün iyi olursa müşteri gelir.” “Önce yapalım, satışı sonra düşünürüz.” Bir film repliği olarak bile meşhur oldu: “Yaparsan gelirler.” Bu inancın arkasında kötü bir niyet yok. Tam tersine, bir şeyi yapabilecek kadar yetenekli olmanın doğal bir sonucu. Kod yazabilen biri için ürün yapmak, müşteriyle konuşmaktan daha tanıdık bir iştir. Demliği hazırlamak, kapıyı çalmaktan daha kolaydır. Sonra aylar geçer. Ürün çıkar, gerçekten de güzeldir. Ve demlik soğur.

Bu sahnenin ne kadar yaygın olduğunu görmek için tahmin yürütmeye gerek yok. Araştırma şirketi CB Insights, yıllardır kapanan girişimlerin hikâyelerini inceliyor. İlk çalışmasında, kurucuların kendi kaleme aldığı yüzü aşkın kapanış yazısını okudu. Listenin en üstünde %42 ile tek bir sebep vardı: Pazarın o ürüne ihtiyacı yoktu. 2024'te çalışmayı güncellediler, bu kez yaklaşık dört kat daha fazla veriyle. 2023'ten bu yana kapanan, yatırım almış 431 şirkete baktılar. Sonuç neredeyse değişmedi: Şirketlerin %43'ü zayıf ürün-pazar uyumu yüzünden kapanmıştı. Kabaca söylemek gerekirse, yapılan ürünü yeterince insan istememişti.

Ama güncel çalışmanın asıl ilginç yanı, sebeplerle belirtileri birbirinden ayırması. Kapanan şirketlerin %70'inde para bitmişti. İlk bakışta en büyük sebep bu gibi duruyor. CB Insights ise bunu hikâyenin bittiği yer olarak görüyor, başladığı yer olarak değil. Paranın neden bittiğine bakınca karşımıza üç kök sebep çıkıyor: zayıf ürün-pazar uyumu yüzde 43, yanlış zamanlama yüzde 29 ve kendini döndüremeyen birim ekonomisi yüzde 19. Şirketler birden fazla sebep gösterebildiği için bu oranların toplamı yüzü aşıyor. Yani demlik soğuyunca ocak da bir süre sonra kapanıyor. Ama ocağı kapatan şey tüpün bitmesi değil, çayı içecek kimsenin olmaması. İki çalışma arasında yaklaşık on yıl, örneklemde dört katlık bir fark var. Rakam ise %42'den %43'e çıkmış. Say’in yasası iktisat kitaplarında tartışılmaya devam ederken, girişimcilik dünyasında her yıl yeniden sınanıyor.

Abla Neden Haklı?

Peki o zaman şakadaki ev hanımı abla yanılıyor mu? Hayır. Çünkü abla Say gibi bütün dünya için konuşmuyor. Kendi evi için konuşuyor. O evde akşam yemeğinden sonra çay içildiğini biliyor. Kimin açık, kimin demli sevdiğini biliyor. Eniştenin ikinci bardağı istemeyip yine de içeceğini biliyor. Onun “Çay koyayım, içilir” cümlesi bir teori değil, yılların gözlemi. Arzın talebi yarattığı yer burası: Talebi zaten tanıdığın yer. Ve belki de girişimcinin ablaya bakarak öğrenebileceği şey tam olarak bu. Mesele çay koymak değil. Mesele, o evde çay içildiğini bilmek.

Adil olmak gerekirse, Say’in de tamamen haksız olmadığı anlar var. Bazı ürünler gerçekten de talebi kendisi yaratır. Kimse daha çıkmadan cebinde bir bilgisayar taşımak istediğini söylemiyordu. Kimse yabancının evinde kalmayı ya da yabancının arabasına binmeyi talep etmiyordu. Ama bu örneklerde bile dikkatli bakınca bir şey görünür: Yeni olan ürün, eski bir ihtiyaca dokunuyordu. Haberleşmek, ucuza konaklamak, bir yerden bir yere gitmek. Yeni çay yeni bir bardakta geldi, ama susuzluk hep oradaydı. Yani arz bazen talebi yaratmıyor, sadece uykudaki bir talebi uyandırıyor. Aradaki fark, kurucunun uykusunu kaçıracak kadar büyük.

Şakanın komik olmasının sebebi, büyük bir teoriyle bir mutfak cümlesinin aynı şeyi söylemesi. Ama yakından bakınca aslında aynı şeyi söylemiyorlar. Say, çayın her zaman içileceğini iddia ediyor. Keynes, içilmeyebileceğini hatırlatıyor. Abla ise bu tartışmaya hiç girmiyor, çünkü misafirini tanıyor. Belki de bir ürün yapmadan önce sorulacak soru “Bu çay güzel mi?” değil, “Bu evde çay içiliyor mu?” sorusudur.

Demliği ocağa koymadan önce salona bir göz atmakta fayda var.

Say yasasıKeynesGirişimcilikStartupÜrün-pazar uyumuProduct market fitMüşteri talebiPazar araştırmasıStartup başarısızlık nedenleriCb ınsightsGirişimcilik ekosistemiİş modeliMüşteri ihtiyaçları
Ömer YURTTAŞ
Ömer YURTTAŞ
Finansal Teknolojiler Uzmanı

0 Yorum

Yorum Yap

E-posta adresiniz yayımlanmayacak. Zorunlu alanlar * ile işaretlidir.