Roketi Yapanı Kimse Hatırlamaz

20 Temmuz 1969'da Neil Armstrong Ay'a ayak bastı. İsmini herkes biliyor. Yanındaki Buzz Aldrin'i de çoğu kişi hatırlar. Modülde kalıp yörüngede bekleyen Michael Collins'i hatırlayanların sayısı biraz daha az. O üç kişiyi oraya götüren işte ise yüz binlerce insan çalıştı. Mühendisler, teknisyenler, hesap yapan kadınlar, kaynakçılar, kablo döşeyenler. Hiçbirinin adı anılmaz; zaten anılması da mümkün değil, liste çok uzun. O listede bir Türk var.

Tirilye'den Marshall'a

İsmail Akbay 1930'da Bursa'nın Mudanya ilçesine bağlı Tirilye köyünde doğdu. İlkokulu köyünde okudu, ortaokulu Mudanya'da. Lisesini Bursa Erkek Lisesi'nde başlayıp İstanbul Haydarpaşa Lisesi'nde bitirdi. Üniversite için Amerika'ya gitti ve 1956'da Tennessee Üniversitesi'nden fizik mühendisi olarak mezun oldu. Birkaç yıl sonra, Amerikan uzay programının en bilinen ismi olan roket bilimci Wernher von Braun onu Marshall Uzay Merkezi'nde bir ekibe seçti: Satürn V roketinin F1 motorlarının entegrasyonu. Bu cümle kulağa teknik ve soğuk geliyor, o yüzden ne anlama geldiğini açmak lazım. Satürn V, bugün hâlâ insanlığın yaptığı en güçlü roketlerden biri. Üç kademeli bir araç ve en alttaki kademesinde beş adet F1 motoru var — tarihin en büyük sıvı yakıtlı motorları. Bu motorların tek bir görevi vardı: Yüzlerce ton ağırlığındaki bu şeyi yerden kaldırmak. Ve iş bittiğinde ne oluyordu? İlk kademe yaklaşık iki buçuk dakika çalışıyor, yakıtını bitiriyor, roketten ayrılıyor ve Atlas Okyanusu'na düşüyordu. Ay'a giden kısmın yanında değil; denizin dibinde.Y ani Akbay'ın üzerinde çalıştığı parça, görevin en görünmeyen parçasıydı. Hiç kimse "Ay'a gittik" derken ilk kademeyi kastetmiyor. Ama o iki buçuk dakika olmazsa, geri kalan hiçbir şey olmuyor.

Şirketlerde de böyle işler vardır. Kimsenin demosunu yapmadığı, sunumda slaytı olmayan, çalıştığında fark edilmeyip bozulduğunda herkesin bağırdığı işler. Ödeme altyapısı, veri tabanı, güvenlik, muhasebe. Ay'a inen ekip alkışı alır; yerden kaldıran ekip genellikle alkışlanmaz. Akbay'ın NASA'da kalma süresi otuz bir yıl oldu. 1963-1975 arasında Apollo, Skylab ve Apollo-Soyuz programlarında yöneticilik yaptı; Apollo-Soyuz için Satürn 1B roketinin motor entegrasyonunu da o yürüttü.

"Türk Köylüsü"

Ay'a iniş gerçekleştiğinde Türkiye'deki gazeteler ondan bahsetti. Kullandıkları başlık şuydu: "İnsanoğlunun Ay'a Ayak Basmasında Katkısı Olan Türk Köylüsü." Bu başlık bugün biraz garip duruyor ama aslında dönemin ruhunu iyi anlatıyor. Haberin asıl şaşırtıcı bulunan kısmı mühendislik değildi; köyden çıkmış olmasıydı. Burada söylenmesi gereken basit bir şey var: Yetenek her yerde eşit dağılmış durumda. Tirilye'de doğan bir çocuğun zihinsel kapasitesiyle başka bir yerde doğan çocuğunki arasında bir fark yok. Eşit dağılmayan şey yetenek değil, fırsat. Akbay'ın hikâyesinde fırsatın birkaç adı var: İstanbul'da iyi bir lise, Amerika'da bir üniversite, ve doğru anda onu fark eden biri. Bu üçünden biri eksik olsaydı bugün o ismi konuşmuyor olurduk ama o zihin yine aynı zihin olacaktı. Türkiye'nin yıllardır tartıştığı "beyin göçü" meselesinin içinde hep bu soru duruyor: Giden mi sorun, yoksa gitmeden önce ona verilmeyen şey mi?

Dönüş

Hikâyenin en az bilinen kısmı burası. NASA'dan sonra Akbay teknoloji transferi alanında çalıştı. 1996'da bir toplantıda, Ege Serbest Bölgesi'nin kurucusu Kaya Tuncer'e bir fikir anlattı: Türkiye'ye bir uzay kampı kurulabilir. O fikir 2000 yılında gerçek oldu. Uzay Kampı Türkiye, İzmir Gaziemir'de açıldı. Akbay açılışa katıldı ve ölümüne kadar oradaki çalışmaları takip etti. Yani adam ülkesinden çıktı, dünyanın en büyük teknoloji projelerinden birinde çalıştı, sonra geri dönüp buradaki çocukların aynı şeyi hayal edebileceği bir yer kurulmasına ön ayak oldu. Ekosistem tartışmalarında sürekli "giden yetenek" konuşuluyor. Daha az konuşulan şey şu: Gidenlerin bir kısmı geri dönüyor. Her zaman yaşamak için değil, bazen sadece bir şey kurmak için. Ve bu ikinci tür dönüş, birincisinden daha kalıcı sonuçlar üretebiliyor. Mesela buna güncel bir örnek aklıma Dr. Umut Yıldız’ı getirdi.

Uzay Kampı Türkiye'ye her yıl binlerce çocuk gidiyor. Çoğu, oranın kurulması fikrinin Mudanyalı bir mühendisten çıktığını bilmiyor. Bilmesi de şart değil belki. Ama şunu bilmekte fayda var: Ay'a çıkan adamın ismi hatırlanır, roketi yerden kaldıran motorları kimin entegre ettiği hatırlanmaz. Bu, işin değerini değiştirmiyor sadece görünürlüğünü değiştiriyor. Her büyük işin altında, adı anılmayan bir ilk kademe var ve o kademe okyanusa düştüğü için değersiz sayılmıyor, zaten işini yaptığı için düşüyor. Az önce aklıma Umut Yıldız geldi demiştim. Onun şu an ne yaptığını biliyor muyuz? Ben söylemiş olayım. ABD’ye geri döndü. Haberiniz olsun.